تبلیغات
مطالب مفید و علمی - آموزش آرایه های ادبی

مطالب مفید و علمی - آموزش آرایه های ادبی

مؤسسه خیریه محک مؤسسه خیریه محک

آدرس موفقیت : بزرگراه توکل ، بلوار آرامش ، خیابان آزاده میدان عمل ، مجتمع نشاط ، واحد پشتکار ، پلاک ۲۰ ، منزل خوشبختی


|| زبان فارسی ||

<<آموزش آرایه های ادبی>>
||قسمت اول||
ادامه نوشته...

« آرایه های ادبی »

                                               الف ) بدیع                                                      ب ) بیان

   الف ) بدیع علمی است كه به باز شناسی آرایه های لفظی و معنوی می پردازد .

بدیع بر دو نوع است : 1- آرایه های لفظی               2- آرایه های معنوی

آرایه های لفظی : یعنی زیبایی كلام كه با لفظ انجام می شود .

آرایه های لفظی عبارتنداز : واج آرایی ، سجع ، ترصیع ، جناس ، قلب ، ملمع .

واج آرایی ( نغمه ی حروف ) : تكرار یك واج ( صامت یا مصوت ) است ، در كلمه های یك مصراع یا یك بیت یا عبارت نثر به گونه ای كه كلام را آهنگین می كند و آفریننده ی موسیقی درونی باشد و بر تاثیر سخن بیافزاید این تكرار آگاهانه ی واج ها را « واج آرایی » گویند .

مثال :          خیزید و خز آرید كه هنگام خزان است       باد خنـك از جـانب خـارزم وزان اسـت

توضیح :  در این بیت تكرار واج « خ » و « ز » باعث ایجاد موسیقی درونی شده است .

توجه : در زبان فارسی بیست و نه واج داریم / ( بیست و سه صامت و شش مصوت ) 

صامت ها همان حروف الفبای فارسی هستند و مصوت ها « ـــ » و « ا » ، « ی » ، « و » می باشند .

 

سجع : آوردن كلماتی در پایان جمله های نثر كه در وزن یا حرف یا حرف آخر یا هر دو ( وزن و حرف آخر ) با هم یكسان باشد .

نكته 1 : سجع در كلامی دیده می شود كه حداقل دو جمله باشد یا دو قسمت باشد .

نكته 2 : سجع باعث آهنگین شدن نثر می شود به گونه ای كه دو یا چند جمله را هماهنگ سازد .

نكته 3 : سجع در نثر حكم فافیه در شعر را دارد .

نكته 4 : اگر در پایان جمله ها كلمات تكراری وجود داشته باشد ، سجع پیش از آن می آید .

مثال :      الهی اگر بهشت چون چشم و چراغ است        بــی دیــدار تــو درد و داغ اســت

نكته 5 : گاهی در جملات سجع ممكن است افعال به قرینه ی لفظی یا معنوی حذف شوند .

مثال 1 : منت خدای را عـزووجل كه طاعتـش موجب قـربت است و به شكر اندرش مزید نعمت . ( فعل « است » به قرینه ی لفظی حذف شده است . )

مثال 2 : خـلاف راه صواب است و نقض رای اولـوالالباب « است » (حذف لفظی ) ذوالفقـار علی در نیـام ( باشد ) و زبان سعدی در كام « باشد » ( حذف معنوی ) .

توضیح : فعل « باشد » در دو جمله ی پایانی به قرینه ی معنوی حذف شده است .

توجه : به نثر مسجع ، نثر آهنگین نیز می گویند .

 

                                                   

                                                      «  انواع سجع »

الف سجع متوازن : آن است كه كلمات سجع فقط در وزن اشتراك داشته دارند .

مثال : ملك بی دین باطل است و دین بی ملك ضایع .

توضیح : هر دو كلمه دارای هجای بلند می باشند لذا هم وزن اند .

مثال : طالب علم عزیز است و طالب مال ذلیل .

توضیح : دو كلمه ی « عزیز » و « ذلیل » دارای دو هجا ، یكی كوتاه و یكی كشیده هستند . لذا در وزن یكسانند .

ب ) سجع مطرف : آن است كه كلمات سجع فقط در حرف یا حروف پایانی با هم اشتراك دارند .

مثال : محبت را غایت نیست از بهر آنكه محبوب را نهایت نیست .

توضیح : كلمه ی « غایت » دارای دو هجا و كلمه ی « نهایت » دارای سه هجا می باشد پس دو كلمه هم وزن نیستند بلكه فقط در حرف آخر مشترك اند .

ج ) سجع متوازی : به سجعی گفته می شود كه كلمات سجع هم در حرف پایانی و هم در وزن یكسان می باشند .

مثال : باران رحمت بی حسابش همه را رسیده و خوان نعمت بی دریغش همه جا كشیده .

توجه : از آن جائیكه سجع متوازی ، زیباتر و خوش آهنگ تر است و در متون فارسی كاربرد بیشتری دارد . لذا شناخت این نوع سجع برای دانش آموزان عزیز با اهمّیّت تر می باشد .

نمونه هایی از آثار مسجع : اوّلین با سجع در مناجات نامه خواجه عبدالله انصاری ( قرن پنجم ) به كار گرفته شد و بعدها سعدی در « گلستان » ، جامی در « بهارستان » ، نصرالله منشی در « كلیله و دمنه » آن را به حد كمال خود رساندند . و در ادامه كسانی چون قائم مقام فراهانی در « منشئأت » و قاآنی در كتاب « پریشان » از آنها پیروی كردند .

 

ترصیع

 آن است كه كلمات مصراعی با مصراع دیگر یا جمله ای با جمله ی دیگر ، در وزن و حروف پایانی یكسان باشد ( غیر از واژگان تكراری بقیه كلمات با هم سجع متوازی دارند . )

مثال 1 :         ای منــور بـه تـو نجـوم جـلال         وی مقـرر بـه تـو رسـوم كمـال

مثال 2 :     باران رحمت بی حسابش همه را رسیده و خوان نعمت بی دریغش همه جا كشیده

 

جناس

  آوردن كلماتی است در شعر و نثر كه از نظر معنی كاملاً متفاوت اند اما از نظر شكل ظاهری و تلفظ و گاهی اختلافشان فقط در یك واج است .

 

                                             

                                                   « انواع جناس »

الف) جناس تام : آن است كه دو كلمه جناس از نظر شكل ظاهری و تلفظ كاملاً یكسان ، اما از جهت معنی با هم فرق دارند .

مثال :         عشـق شـوری در نهـاد ما نهـاد          جـان مـا در بوتــه ی سـودا نهــاد

                                      وجود و سرشت       قرارداد

                      بهـرام كه گور می گرفتی همه عمر          دیدی كه چگونه گور بهـرام گرفت 

                                  گور خر                                                                            قبر

                      كار پاكان را غیـاس از خـود مگیر           گر چه باشد در نوشتن شیر ، شیر

                                                                                                                        شیر خوردنی   نام حیوان

نكته : جناس هم در شعر و هم در نثر به كار می رود .

ب ) جناس ناقص : 1- جناس ناقص اختلافی     2- جناس ناقص حركتی    3- جناس ناقص افزایشی

1- جناس ناقص اختلافی : آن است كه دو كلمه جناس در حرف اول ، وسط یا آخر با هم اختلاف داشته باشند .

مثال تنگ است خانه ما را تنگ است ای برادر     بر جای ما بیگانه ننگ است ای برادر  ( برای حرف اول )

         چوك زشاخ درخت خـویشتن آویختـه      زاغ سیـه بـر دو بـال غالیه آمیخته  ( برای حرف وسط )

 

2- جناس ناقص حركتی : آن است كه دو كلمه جناس علاوه بر معنی در حركت ( مصوت كوتاه ) نیز با هم اختلاف دارند .

مثال :        ایـن چـه ژاژ است چه كفر است و فشار        پنبـــه ای در دهـــان خـــود فشــار 

3- جناس ناقص افزایشی : آن است كه دو كلمه جناس علاوه بر معنی ، در تعداد حروف نیز متفاوت اند بطوری كه یكی از كلمات جناس حرفی در اول ، وسط یا آخر نسبت به كلمه های دیگر اضافه دارد .

مثال :         ایـن ره ، أن زاد راه و آن منزل است             مــرد رهــی اگــر ، بیــا و بیــار

 

قلب

   آن است كه نویسنده با جابه جا كردن اجزای یك تركیب وصفی یا اضافی ، تركیب تازه و زیبایی را با معانی جدید به وجود به وجود آورد و به كنار هم قرار دادن این دو تركیب به كلام خویش ارزش هنری ببخشد .

مثال : حافظ مظهر روح اعتدال و اعتدال روح اقوام ایرانی است .

نكته : گاهی ممكن است اجزای تشكیل دهنده ی آرایه « قلب » بصورت یك تركیب وصفی یا اضافی نباشد .

ملمع

  آن است كه شاعر فارسی زبان یك مصراع یا یك بیت از شعر خود را به زبان دیگری ( معمولاً به زبان عربی )  بسراید .

مثال :      سل المصـانع ركباً تهیـم فی الغلوب            تو قدر آب چه دانی كه در كنار فراتی

* ترجمه :  بركه ها و تالاب های بیابان را از شتر سوارانی سر گشتگان بیابانند بپرس .

توجه : دانش آموزان عزیز به خاطر بسپارید كه در ملمع بیت یا مصراع عربی ( هر زبان دیگر ) باید سروده ی خود شاعر باشد نه اینكه از كسی یا جایی نقل قول ( تضمین ) كند .

 

 

 آرایه های معنوی

 یعنی زینت و زیبایی كلام كه از طریق معنی حاصل شود .

آرایه های معنوی عبارتنداز : مراعات نظیر ، تضاد ، متناقض نما ، حس آمیزی ، تلمیح ، تضمین ، اغراق ، ایهام ، ایهام تناسب ، تمثیل ، ارسال المثل ، اسلوب معادله ، حسن تعلیل ، لف و نشر .

 

مراعات نظیر ( تناسب )

    اگر گوینده در كلام خویش مجموعه ای از كلمات را بیاورد كه به نوعی با هم تناسب و ارتباط داشته باشند ، آن را مراعات نظیر گویند .

نكته : تناسب میان كلمات می تواند از نظر جنس ، نوع ، مكان ، زمان ، همراهی و ... باشد .

نكته : بیشترین كاربرد مراعات نظیر در شعر است اما گاهی در نثر هم دیده می شود .

مثال :        رود شــاخ گـل در بر نیلوفر         بـرقصــد به صـد نـاز گلنـار ها

  ( شاخ ، گل ، نیلوفر و گلنار ــــ مراعات نظیر )

نكته : آرایه های مراعات نظیر ممكن است بین دو كلمه یا بیشتر اتفاق بیفتد .

 

تضاد ( طباق )

 آوردن دو كلمه ی متضاد در سخن به گونه ای كه سبب زیبایی كلام گردد .

نكته : تضاد هم در شعر و هم در نثر بكار می رود .

مثال :     صبح امید كه بد معتكف پرده ی غیب           گو بـرون آی كه كـار شب تار آخر شد   

              1                                         2                      2                    1

نكته : فعل ها نیز می توانند آرایه تضاد را به وجود آورند .

مثال :  پروردگارا ! از خصلت طمع كه دنائت آورد و آبرو ببرد ... .

متناقض نما ( پارادكس )

     آن است كه در كلام دو امر متضاد را به یك چیز نسبت بدهیم به گونه ای كه ظاهراً  وجود یكی نقض وجود دیگری باشد . شاعر این امر متضاد را چنان هنرمندانه به كار می برد كه قابل پذیرش است .

مثال : جامه اش شولای عریان است .

توضیح : واژه شولا به معنی « لباس » ، كه برای پوشیدن بدن است و وقتی با « عریانی » همراه می شود معنی ضدیت خود را از دست می دهد .


جمعه 14 آبان 1395 - 11:06 ق.ظ
نویسنده :
ادامه مطلب
برچسب ها : ، ، ،
نظرات
What causes burning pain in Achilles tendon? در تاریخ یکشنبه 12 شهریور 1396 06:07 ق.ظ گفته:
What's up to all, the contents existing at this web site are truly amazing for people experience, well, keep up the nice work fellows.
BHW در تاریخ شنبه 26 فروردین 1396 02:13 ب.ظ گفته:
Sweet blog! I found it while searching on Yahoo News.
Do you have any tips on how to get listed in Yahoo
News? I've been trying for a while but I never seem to get there!
Thank you
 
لبخندناراحتچشمک
نیشخندبغلسوال
قلبخجالتزبان
ماچتعجبعصبانی
عینکشیطانگریه
خندهقهقههخداحافظ
سبزقهرهورا
دستگلتفکر